شیطان | لئو تولستوی مترجم سروش حبیبی نشر چشمه

درباره کتاب شیطان

کتاب شیطان تولستوی که به‌نظر می‌رسد یکی از شخصی‌ترین نوشته‌های لئو تولستوی، نویسنده‌ی روسی است، با دو پایان منتشر شده است. این اثر اولین بار در سال ۱۸۸۹ و بار دیگر با پایانی متفاوت در سال ۱۹۱۱ و پس از فوت او انتشار یافته ‌است. تولستوی در این رمان کوتاه از یوگنی ایرتنیف می‌نویسد؛ زندگی، جایگاه، شرایط، احساسات و تصوراتش را توصیف می‌کند و گه‌گاه به سمت قضاوت و نصیحت متمایل می‌شود. توصیفات جز‌ئی و مشخص او باعث می‌شود مخاطب نه‌تنها تردیدها و تصمیم‌های شخصیت‌های داستان را درک کند بلکه شاید در مقام هم‌ذات‌پنداری با شیطانی که تولستوی توصیف می‌کند نیز برآید. توصیفات نویسنده به‌اندازه‌ای صریح هستند که به‌دقت بر روی علت احساسات شخصیت انگشت می‌گذارد؛ مثلاً در توضیح علت شرم می‌نویسد او شرمگین بود، نه چون این کار را انجام داد بلکه چون به گزینه‌ی انجام‌دادن این کار فکر کرده بود.

تولستوی در مقام نویسنده، شخصیت‌هایش را قضاوت نیز می‌کند. برای مثال در ابتدای کتاب می‌خوانیم: «معمولاً گمان می‌کنند که سالمندان محافظه‌کارند و جوانان نوجو. اما این تصور کاملاً درست نیست. در بیشتر موارد جوانان محافظه‌کارتر می‌شوند. آن‌ها می‌خواهند زندگی کنند، اما نمی‌دانند به چه شیوه و فرصت فکر کردن ندارند تا بهترین شیوه‌ی زندگی را بیابند و طریقی را سرمشق اختیار می‌کنند که گذشتگان داشتند. حال برای یوگنی نیز همین‌طور بود.» علت این قضاوت را می‌توان با احساس نزدیکی نویسنده با شخصیت اول داستان مرتبط دانست. تولستوی در این کتاب از یک زمین‌دار اشرافی می‌نویسد که نسبت به یکی از زنان دهقان میل جنسی دارد؛ حال آنکه خود تولستوی نیز خاطره‌ای مشابه با یوگنی، در جریان زندگی‌اش داشته است. او که یک‌بار با غم و خشم همسرش هنگام خواندن خاطرات سال‌های جوانی در دفتر خاطراتش مواجه شده بود، این‌بار با پنهان‌کردن نسخه‌ی دست‌نویس این کتاب در روکش صندلی دفترش تلاش کرد تا این اثر افشاگرایانه مجدد موجب رنجش همسرش نشود. شباهت میان یوگنی و تولستوی صرفاً به‌دلیل موقعیت نیست؛ پیش‌زمینه‌ی خانوادگی، تحصیل در زمینه‌ی حقوق، احساس مسئولیت در برابر مستأجران و زمین‌های اجدادی و ازدواج عاشقانه همه نشانه‌هایی از میزان شخصی‌بودن این اثر هستند.

نام کتاب مقدمه‌ای از انجیل و نوع روایت از زبان دانای کل، همه اشاره به حرف اصلی کتاب دارد و آن تقابل دائمی خوبی و بدی، مقاومت، تسلیم و حس گناه است.

گفتنی است شیطان یک نوولا محسوب می‌شود. میان نوول، نوولا و ناول تفاوت‌هایی وجود دارد. نوول (nouvelle) که وا‌ژه‌ای است فرانسوی، به داستان‌های کوتاهی گفته می‌شود که عموما محتوایی هجوآمیز دارند. با فاصله در کنار آن، ناول (novel) انگلیسی قرار دارد که در زبان فارسی با نام رمان شناخته می‌شود و تعداد کلماتش بیش از ۵۰۰۰۰ است. در میان این دو گونه‌ی ادبی، نوولا (Novella) جای می‌گیرد که بلندتر از داستان کوتاه و کوتاه‌تر از رمان است؛ کتابی است داستانی با حدود ۱۷۵۰۰ تا ۴۰۰۰۰ کلمه.